Lezbiyen mi, Queer mi?

Salı, 6 Temmuz, 2010

Dünyanın birçok yerinde olduğu gibi Türkiye’de de Queer Teori LGBTT hayatına yeni bir soluk getirdi. Butler’ın Cinsiyet Belası adlı kitabıyla “Nasıl bir feminist mücadele?” ve “Nasıl bir kimlik politikası?” sorularını yeniden sormaya başladık. Butler’ın feminizm ve LGBTT dünyası için önemi “kimlik” denen olguyu politik mücadele ekseninde sorgulamasında yatıyor. Queer Teori’nin kimlik politikalarına getirdiği açılım “nasıl bir örgütlenme?” sorusunu gündeme getirmesi açısından kendini Sol siyasette, eşitlikçi ve demokratik mücadele içinde tanımlayan her türlü örgütlenme için elzem. Aynı zamanda, başta Butler olmak üzere Queer Teori’nin kimlik politikası alanında yaptığı açılımı Türkiye yerelliğinde ve LGBTT mücadelesi açısından düşünmek de Türkiye’deki LGBTT kimlik politikaları için kuşkusuz çok önemli.

Kaos GL Dergisi için Queer Teori’nin eşcinsel kadınları ne tür kimlik tanımlamalarına sevk ettiğini, öte yandan, artık sık sık rastladığımız “queer” kimliğin neden “lezbiyen” kimliğine tercih edildiği gibi soruları tartışabilmek amacıyla bu alanda akademik çalışma yürüten arkadaşlarla söyleşeceğim. Bu röportajları yapmak istememin sebebi konuya dair hem kendi sorularımı hem de sizlerin sorularını gündeme getirerek Türkiye’de eşcinsel kadın kimliğini yeniden düşünmeye çalışmak.(1)

 

Şimdi “kimlik politikalarının kesişimleri” ile ilgili doktora çalışması yürüten Heather Rakes’a kulak verelim: (2)

Felsefe bölümünde doktora öğrencisiyim ve şu anda “cinsiyet ve toplumsal cinsiyet meseleleri” ve “toplumsal cinsiyet felsefeleri” üzerine dersler veriyorum.  

İnsanların kendilerini “queer” ya da “lezbiyen” olarak tanımlamaları çevreleriyle kurdukları politik ilişkilenme biçimlerine bağlı. “Lezbiyen” terimi bana “beyaz” eşcinsel kadınları anımsatıyor, bu “beyaz” olmakla sınırlanmış bir şey değil ama bir tür tavrı simgeliyor. Bu tavra Amerika bağlamında örnek olarak kentsel dönüşüm projelerini verebilirim. Mesela Şikago’daki Andersonville mahallesini “lezbiyen mahallesi” olarak tanıtarak, “güvenli” atfedip, soylulaştırıyorlar (gentrification). Bunu yapanlar orada yaşayan konut sahibi zengin beyaz eşcinseller. Kendime kendim gibi olanlarla yaşayabileceğim bir mahalle buldum diyor ama öteki yandan, o mahallede AIDS’li hastalar için bir yaşam alanı kurma projesine de karşı çıkıyor. Dolayısıyla eşcinsel olması yapısal olarak ezilen başka kimlik gruplarını görmezden gelmesini engellemiyor, örneğin fakirleri ve beyaz olmayanları (siyahileri, latinoları ve başka etnik grupları) o mahalleden uzak tutmak için yapılan çeşitli lobi çalışmalarına katılabiliyor. Kısacası, lezbiyen olmak dışında her türlü imtiyaza sahip bir kadınsan ve bir kadınla birlikte olmak istiyorsan kendini lezbiyen olarak tanımlıyorsun, yani lezbiyen olmak senin için temel politik mesele olmuş oluyor .

 

Peki bu genel bir anlayış mı yoksa bu senin şahsi değerlendirmen mi?    

Kendini lezbiyen olarak tanımlayan insanlar benimle aynı fikirde olmayabilir. Ama kanımca bu terimler her zaman tartışmaya açık olmalı. O yüzden bence politik kimliklerin içeriği bu kimlikleri üstlenen gruplara (community) dayanıyor. Queer kimliğinin lezbiyen kimliğine karşıt olarak kurulması kendini konumlandırdığın topluluğa bağlı bir durum ve belli perspektiflerin bu topluluğun alanı içindeki dışavurumları.  

 

Bu bence “bağlam”a dair bir soru, yani toplumsal pratiklere bağlı bir mesele. “Queer” terimini sevmemin nedenlerinden biri, açık uçlu, sınırlanmamış, belirlenmemiş olması, o yüzden aslında bu terimin anlamını biliyor muyum emin değilim. Muğlak olmasının yanı sıra üzerinde tartışılan bir terim, o yüzden tam anlamıyla tutarlı değil; bunu “eylemlilik” bağlamında söylüyorum çünkü sonuçta eylemlere bağlı olarak değişen bir terim bu. 

 

Foucault the Advocate dergisinde yayınlanan bir söyleşisinde, kimlik politikalarına dair güzel bir çerçeve kurar: kendini bir kimliğe ait hissettiğinde, der, ve bir seçim yapmak zorunda kaldığında ya da farklı toplumsal pratiklerle yüzleştiğin durumlarda, kendine sorarsın: “bu benim kimliğimle bağdaşıyor mu bağdaşmıyor mu?”, eğer bağdaşmıyorsa o şeyi seçmezsin. Queer’in anlamında da böyle bir durum söz konusu. Queer [tekil seçimlere göre belirlenen bir kimlik olduğu sürece] bir kimliğin “değişmezlik” (stability) ihtiyacına yeterince cevap vermiyor olabilir, ama bir taraftan da “queer” bir kimlik. Queer’in bu anti-kimlik pozisyonu biraz da “beyaz-gey-erkek” hakimiyetine tepkisel olarak ortaya çıkmış bir pozisyon. Bu benim doktora tezimde üzerinde durduğum bir nokta. Kimlik üzerine düşündüğün zaman kimliklerin “kesişimliliği” (intersectionality) üzerinde durmak gerek. Irk, cinsiyet, sınıf, sakatlık gibi bir çok kesişme noktasına dikkat etmemiz gerekiyor. Bütün bunlar yapısal olarak önemli çünkü biz kimliklerimizi bu kesişimlerde yaşıyoruz. Bütün insanların kimlikleri kesişimli. Bu yapısal etmenler her zaman birlikte hareket ediyor, bu hem imtiyazlar hem de ezilmişlikler için geçerli.

Bazı insanların kendi kimliklerini “tamamlanmış” ya da geçirgen değilmiş gibi görmelerinin nedeninin imtiyazlar olduğunu biliyoruz. Bence bazı insanlar için “hadi şimdi sabitleşmiş kimliklerden vazgeçelim” demek kolay, çünkü onlar kendi kimliklerini sabit olarak tanımlama imtiyazını elinde bulunduran insanlar. [Kimliklerinin herhangi bir öğesi üzerinden] Ezilmiş insanların farklı ezilmişlikleri de anlayabileceğini düşünüyorsun ama genelde tam tersi oluyor. Mesela bu ülkedeki feminizm tarihine baktığın zaman, beyaz orta sınıf kadınların kendilerini beyaz orta sınıf erkeklerin imtiyazlarından mahrum oldukları için kızgın hissetmeleri [onları siyahi kadınları ezmekten alıkoymuyor]. Ben bunu şöyle düşünüyorum, imtiyazlar her zaman başka insanların haklarının ihlali üzerinden kuruluyor. Halbuki hak kıtlığı (scarcity of rights) gibi bir durum söz konusu değil. Sağ siyasetin toplumsal hareketleri birbirine düşürebilmesinin altında hakların kısıtlı olduğu iddiası var.

Amerika’da da eşcinsel hakları yandaşları ve karşıtları meseleyi eşcinsellik doğaldır ya da doğal değildir tartışması çerçevesinde ele alıyorlar. Bu Queer Teori’nin eleştirdiği bir şey. Queer teoriye göre bu bir seçimdir ya da bir seçimler dizisidir; bir başka Queer yaklaşım ise eşcinsellik seçim de değildir kimlik de değildir diyor.
 

(2) Ropörtaj İngilizce’den Türkçe’ye İmge Oranlı tarafından çevrilmiştir.