Gökkuşağı Forumu

perde kapandı!

Çarşamba, 11 Temmuz 2018

bulduğumuz en yakın sahne, masa, sandalye, taş, sehpa gibi bir yere çıkıp başlatalım bir temâşâ.

devlet tiyatroları ile devlet opera ve balesi'nin özel yasaları lağvedildi. meclis eski başkanı ismail kahraman “bayanlar sahneye çıkmıyor değil mi? aferin” dediğinde, “her yer sahne, hepimiz afife jale” demiştik. tuttular sahneyi kapattılar!

afife jale’yi anacağız, anlatacağız inatla

tarayabildiğim kaynaklardan tanıyabildiğim kadar anlatmaya çalışacağım afife jale’yi.

tiyatronun tozunu yutup, sahneye çıkan ilk müslüman kadın afife hanım, 1902’de istanbul’da doğdu. babası hidayet bey, annesi methiye hanım, kardeşleri behiye hanım ve salâh bey'dir. afife hanım, istanbul kız sanayi mektebi'nde eğitim gördü.

müslüman kadınların sahneye çıkmasının yasak olduğu yıllarda, darülbedayi “sadece kadınlara özel gösteriler” için müslüman kadın oyuncuları kadrosuna dâhil etmeye karar verdi. afife hanım,  10 Kasım 1918'de darülbedayi’nin açtığı sınavı kazandı. beyza, refika, behire ve memduha hanımlar ile birlikte darülbedayi sınavını kazanan beş müslüman kadından biri oldu. beyza, behire ve memduha hanımlar kursu bırakırken, refika hanım suflör, afife hanım ise mülazim artistlik (stajyer oyuncu) kadrosuna girdi. oyunların provalarına katıldı, fakat sahneye çıkamadı.

çiy tanesi afife

1919 yılının 13 nisan gecesi afife hanım’ı bir sürpriz bekliyordu. ilk gösterimi yapılacak olan, hüseyin suat'ın “yamalar” adlı oyununda, emel rolünü oynayan eliza binemeciyan paris'e gitmişti. onun yerine çiy tanesi anlamındaki “jale” takma adı ile afife hanım çıktı sahneye, sahne adını kendisi seçerek.

o günden sonra “afife jale” olarak anılan afife hanım, “tatlı sır” oyunu ile sahneye çıktığı bir başka akşam, polis tarafından tutuklanmak istendi. kınar hanım'ın yardımıyla kaçtı. üçüncü piyesi “odalık”ta oynarken tiyatro polis tarafından gene basıldı ve tutuklanmamak için gene kaçmak zorunda kaldı. afife jale, tiyatroya düzenlenen son polis baskınında yakalandı. devlete karşı gelmek, isyan çıkarmak, dinine ve milletine karşı çıkmakla suçlandı, polisin hakaret ve şiddetine maruz kaldı.

dahiliye nezaretinin, müslüman kadınların kesinlikle sahneye çıkamayacaklarına dair bildirisi darülbedayi yönetim kurulu’na ulaştırılınca da işten çıkarıldı.

annesi, afife jale’nin tiyatro sevdasına destek verirken, babası hidayet bey, karşı çıkışlarını evlatlıktan reddetmeye kadar vardırdı. afife hanım sahne sevdasına karşılık babasını kaybederek bir bedel daha ödemiş oldu.

yalnız yaşamak zorunda kalan sanatçı, maddi ve manevi bunalıma girerek şiddetli baş ağrıları çekmeye başladı. doktorunun morfinle tedavisi sonucu morfin bağımlısı oldu.

afife jale tiyatroya devam edebilmek ve geçimini sağlayabilmek için burhanettin tepsi kumpanyası ile anadolu turnesine çıktı. fikret şadi'nin milli sahne'siyle çeşitli kentlerde temsiller verdi.

1923 yılında cumhuriyetin ilan edilmesi, kadınlarının sahneye çıkması önündeki yasal engelleri kaldırdı. Ancak, morfin bağımlılığı nedeniyle sanatçının sağlığı bozuldu ve tiyatroyu bırakmak zorunda kaldı.

1928 yılında selahattin pınar ile tanıştı. 1929 yılında evlendiler. afife hanım'ın morfin bağımlılığı evliliklerini olumsuz etkilemeye başladı. 1935 yılında afife jale’nin talebiyle boşandılar.

bağımlılığından kurtulamayan afife jale, son yıllarını bakırköy ruh ve sinir hastalıkları hastanesi'nde geçirdi. 24 Temmuz 1941'de vefat etti. mezarı kazlıçeşme mezarlığındadır.

Fotoğraf: Yapı Kredi Afife Tiyatro Ödülleri’nin 20’nci yılı için bu ödülü alan 20 kadın oyuncudan Afife Jale pozu.

1997 yılından beri sanatçının anısında yapı kredi tarafından afife tiyatro ödülleri düzenlenmektedir. yaşamı, şahin kaygun'un 1987 yapımı “afife jale” ve ceyda aslı kılıçkıran'ın 2008 yapımı “kilit” filmine[ konu oldu. selahattin pınar ile ilişkisi can dündar tarafından yapılan 2003 yapımı “yüzyılın aşkları: afife ve selahattin” adlı belgeselde anlatıldı.

bestesi turgay erdener'e, koreografisi beyhan murphy'e ait “afife jale bale süiti” (1998) ve selva erdener'in “afife” adlı müzik albümü sanatçının anısını yaşatan eserler arasındadır.

99 yıl sonra 100 kadın 100 replik

meclis başkanı ismail kahraman’a tepki olarak, oyuncular sendikası’nın “100 kadın 100 replik” çağrısıyla kenter tiyatrosu’nda bir araya gelen kadınlar “yüzlerce yıldır bitmedi bu mücadele” diyerek buluştu.

buluşmada, tilbe saran, "türkiye halkının iradesini temsil etmesi gereken meclisimizde, bu uygulanan kadına sahne yasağını, cinsiyet ayrımının en cüretkar örneği olarak görüyoruz" dedi. gülriz sururi ise "benim işim başkalarına hikâyeler anlatmak, bu hikâyeleri ille de anlatmalıyım, anlatmadan yapamam. ama artık benim için önemli olan anlaşılmak değil, beni dinleyin yeter" dedi.

başlat bir temâşâ

tiyatro, yunanca theatron, türkçe "görme yeri" demekmiş. bağ bozumu tanrısı olarak da bilinen dionysos adına düzenlenen bağ bozumu şenliklerinde tiyatronun temeli atılmış. kendisi aynı zamanda şarap tanrısıymış. şarabın sadece sarhoş ediciliğini değil, sosyal ve faydalı etkilerini de temsil ediyormuş. bağ/üzüm/şarap işlerinden sorumlu bu tanrı, medeniyetin destekçisi ve barış aşığı bir tanrıymış. tiyatronun temellerinin atılmasına vesile olan tanrı dionysos’u, keyif tanrısı olarak da adlandırabiliriz. bu keyifli bilgiler içinde ne kadınların sahneye çıkmamasını gerektirecek bir veriye ne de sahnelerin kapatılması gerektiğine rastladım. bulduğumuz en yakın sahne, masa, sandalye, taş, sehpa gibi bir yere çıkıp başlatalım bir temâşâ.

bize her yer sahne!

100 replikten birkaç örnek

“Çığrından çıkmış bir zaman bu” W.Shakespeare “Hamlet”-Hamlet

“Ama burada, zamanın bu noktasında insanlık biziz” Samuel Beckett “Godot’yu Beklerken” Vladimir

“Ne mutlu size, ancak izninizle ben sizlerle aynı fikirde değilim” Dario Fo Franca Rame “Kadın Oyunları II

“Kurtulmak, ah o yerin dibine gömülü mezar şehirlerden, kurtulmak, ah o korkuyla mühürlü insan yüzlerinden”Albert Camus “Sıkıyönetim” Koro

“En kara gecenin de sabahı olur” W.Shakespeare ” Macbeth”- Macbeth

“Sesleri küçükhanım, havadayken kanatlarından yakalamak gerekir, sağırların kulaklarına düşmesinler diye” E. Ionesco “Ders” – Öğretmen

“Annem olacak yaşlı ihtiyar saksağan da hala kadınların özgürlüğünü sayıklıyor” A. Çehov “Vanya Dayı”- Voynitski

” Bizler kardeşiz, bu ülkenin bağımsızlığı için el ele, yürek yüreğe, zorbalığın kökünü bu topraklardan kazımaya ant içmiş kardeşleriz!” A. Camus ” Adiller” – Anenkov

*KaosGL.org Gökkuşağı Forumu’nda yayınlanan yazılardan yazarları sorumludur. Yazının KaosGL.org’ta yayınlanmış olması köşe yazılarındaki görüşlerin KaosGL.org’un görüşlerini yansıttığı anlamına gelmemektedir.